Bài chòi là gì? Bộ thẻ, chòi và vai trò người hô

Bài chòi là một trong những loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc trưng và độc đáo nhất của dải đất miền Trung Việt Nam. Không chỉ là một trò chơi hay một hình thức giải trí trong những ngày đầu năm mới, loại hình này đã vượt qua không gian làng xã để trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh vào tháng 12 năm 2017. Để hiểu trọn vẹn giá trị của bộ môn này, việc tìm hiểu cấu trúc không gian chòi, bộ thẻ bài truyền thống và vai trò của người chủ trò là điều cốt lõi.

Điểm cần nhớ

• Bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh vào tháng 12/2017, phát triển mạnh từ Quảng Bình đến Khánh Hòa.
• Không gian chơi truyền thống thường bao gồm 9 chòi tre: 8 chòi con dành cho người chơi và 1 chòi trung tâm dành cho ban nhạc hoặc quản trò.
• Bộ thẻ sử dụng các quân bài dân gian có hình vẽ mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống, gợi nhớ đến các tích truyện hoặc con vật quen thuộc.
• Người hô (anh Hiệu hoặc chị Hiệu) đóng vai trò linh hồn của hội chơi, dùng làn điệu dân ca và thơ vè để tương tác, tạo không khí vui tươi.
• Đây là sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang tính giải trí lành mạnh, hoàn toàn tách biệt với các hình thức cá cược hay cờ bạc hiện đại.

Không gian làng quê và cấu trúc hệ thống chòi tre

Không gian diễn xướng bài chòi gắn liền với các sân đình, bãi đất trống trong làng vào mỗi dịp lễ hội xuân. Điểm nhấn đặc trưng nhất của mô hình này chính là các chòi tre được dựng lên một cách công phu nhưng gần gũi với vật liệu tự nhiên như tre, nứa, lá tranh.

Thông thường, một hội bài chòi truyền thống sẽ được bố trí gồm tổng cộng 9 chòi. Trong đó, có 8 chòi con được xếp thành hai dãy đối diện hoặc hình vòng cung hướng về chiếc chòi thứ 9 đặt ở vị trí trung tâm. Chòi trung tâm là nơi làm việc của ban nhạc cổ truyền cùng người quản trò chính. Mỗi chòi con sẽ có một người chơi hoặc một nhóm người đại diện ngồi lên trên cao để quan sát toàn bộ không gian hội xuân.

Bộ thẻ bài dân gian và cách thức nhận diện

Khác với các trò chơi sử dụng bài Tây hiện đại, bài chòi sử dụng một bộ thẻ chuyên dụng mang đậm màu sắc truyền thống. Nguồn gốc của bộ thẻ này có sự liên quan mật thiết với các dòng bài dân gian lâu đời như bài Tứ sắc hoặc các thẻ bài vẽ tay mô phỏng hình ảnh nhân vật, con vật gần gũi với đời sống nông nghiệp.

Mỗi quân bài được đặt tên bằng những từ ngữ vần điệu, đôi khi mang tính hình tượng cao. Khi người quản trò hô tên một quân bài, người chơi trên chòi sẽ phải lắng nghe thật kỹ để đối chiếu với các thẻ bài đang cầm trên tay. Sự kết hợp giữa âm thanh, hình ảnh trên thẻ và sự chú ý của người tham gia tạo nên một bầu không khí tương tác vô cùng sống động, đòi hỏi sự tập trung và am hiểu nhất định về văn hóa bản địa.

Vai trò linh hồn của anh Hiệu và chị Hiệu

Nếu không gian chòi và bộ thẻ là phần xác, thì người hô bài chính là phần hồn quyết định sự thành công của một canh bài chòi. Người chủ trò trong nghệ thuật này được gọi chung là anh Hiệu hoặc chị Hiệu.

Anh Hiệu và chị Hiệu không đơn thuần chỉ là người đọc tên các quân bài, mà họ phải là những nghệ nhân dân gian thực thụ có duyên ăn nói, am hiểu văn chương truyền thống và có khả năng ứng tác linh hoạt. Họ sử dụng các làn điệu dân ca cơ bản của miền Trung như điệu Xuân nữ, Cổ bản, Xàng xê hay Hồ quảng kết hợp cùng thể thơ vè hoặc lục bát.

Mỗi lần bốc được một ống thẻ, anh Hiệu hoặc chị Hiệu sẽ cất giọng hô một câu thai (câu thơ miêu tả bóng gió về tên quân bài). Người chơi trên các chòi phải tư duy, suy đoán xem câu thơ đó đang ám chỉ quân bài nào để kịp thời hô lên và gióng cờ báo hiệu. Sự dí dỏm, duyên dáng trong giọng điệu của người hô chính là yếu tố giữ chân người xem đứng kín quanh sân hội hàng giờ liền.

Bản chất văn hóa cộng đồng và tinh thần giải trí lành mạnh

Trong đời sống hiện đại, nhiều người thường đặt câu hỏi liệu bài chòi có phải là trò chơi mang tính ăn thua hay cá cược hay không. Dưới góc độ nghiên cứu văn hóa và lịch sử, bài chòi sinh ra vốn là một sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật cộng đồng mang tính chất mừng xuân, cầu chúc bình an và gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Mỗi người tham gia hoặc đứng xem đều tận hưởng không gian âm nhạc, tiếng cười và sự giao lưu văn hóa nhiều hơn là việc thắng thua vật chất. Việc tách biệt hoàn toàn nghệ thuật bài chòi khỏi các hình thức cờ bạc hiện đại giúp bảo tồn đúng giá trị nguyên bản mà UNESCO đã công nhận. Độc giả khi tiếp cận loại hình này nên nhìn nhận dưới góc độ thưởng thức nghệ thuật diễn xướng, tôn trọng quy định pháp luật và gìn giữ nét đẹp truyền thống của cha ông.